Ynglŷn â’r Prosiect

Dewis – ‘Adeiladu opsiynau cyfiawnder gyda phobl hŷn

Cefndir

Diffiniad Sefydliad Iechyd y Byd o gam-drin pobl hŷn yw “gweithred neu ddiffyg gweithred briodol unigol neu wedi’i hailadrodd sy’n digwydd o fewn perthynas lle mae disgwyliad o ymddiried, sy’n achosi niwed neu ddioddefaint i berson hŷn."

Mae pobl hŷn yn cael eu cam-drin yn eu miloedd yng Nghymru bob dydd, gydag amcangyfrif fod dros 39,000 o bobl hŷn yng Nghymru bob blwyddyn – ffigur sy’n gyfatebol uwch na gweddill y DU – yn cael eu cam-drin (Astudiaeth Mynychder, Yr Adran Iechyd a Comic Relief, 2007).

Yn y DU cafwyd sylw helaeth yn y cyfryngau i gam-drin pobl hŷn mewn ysbytai, cartrefi gofal a lleoliadau sefydliadol eraill. Fodd bynnag, mae pobl hŷn hefyd yn cael eu cam-drin yn eu cartrefi eu hunain ac mae llawer yn teimlo nad ydyn nhw’n gallu ei rwystro rhag digwydd – a hynny’n aml am nad ydyn nhw’n gwybod ymhle i ddod o hyd i’r cymorth a’r gefnogaeth angenrheidiol. Mae ymchwil blaenorol wedi dangos bod llawer o bobl hŷn sy’n dioddef cam-drin yn methu â chael cyfiawnder a bod erlyniadau troseddol ac achosion dan gyfraith sifil yn brin.

Fe all troseddwyr fod yn aelodau o’r teulu, pobl sydd i fod i ddarparu gofal, neu ffrindiau tybiannol. Mae effaith y cam-drin ar y person hŷn yn aml yn sylweddol gan arwain at ynysu cymdeithasol, maeth gwael, tlodi tanwydd a dyled.

Efallai mai erlyn yw’r peth iawn i’w wneud mewn rhai achosion, ond yn aml dyw pobl hŷn ddim yn dymuno gweld aelodau o’r teulu’n cael eu troi’n droseddwyr gan deimlo y gallai hyn waethygu’r sefyllfa. Er enghraifft, efallai nad yw person hŷn sy’n cael ei gam-drin gan ŵyr yn dymuno gweld yr ŵyr yn cael ei erlyn oherwydd gallai hyn osod straen ar y teulu ac o bosibl arwain at dorri’r berthynas deuluol ac felly amddifadu’r person hŷn o gefnogaeth y teulu ehangach.

Mae cam-drin pobl hŷn yn gymhleth, felly mae angen datrysiadau newydd ar gyfer sicrhau cyfiawnder, wedi’u teilwra’n fwy i wasanaethau lleol a dewis personol gydag ystyriaeth i ddymuniadau’r person hŷn. Nod prosiect Dewis yw cynyddu’r amrywiaeth o opsiynau cyfiawnder sydd ar gael i bobl hŷn sy’n cael eu cam-drin yn eu cartrefi.

Y Prosiect

Mae Dewis wedi tyfu o nifer o brosiectau ymchwil a gynhaliwyd gan y Brifysgol dros y blynyddoedd diweddar i wahanol agweddau o gam-drin pobl hŷn.

Dyfarnwyd grant Loteri Fawr i’r Ganolfan Astudio Heneiddio, Cam-drin ac Esgeuluso yn Adran y Gyfraith a Throseddeg Prifysgol Aberystwyth i gynnal prosiect ymchwil ar gyfiawnder a cham-drin pobl hŷn.

Mae prosiect tair blynedd a hanner Dewis yn derbyn cefnogaeth elusennau cenedlaethol, awdurdodau lleol a Chomisiynydd Pobl Hŷn Cymru.

Bydd Dewis yn gweithio gyda phobl hŷn, gweithwyr proffesiynol a gwirfoddolwyr i gynllunio a phrofi dull newydd o weithredu cyfiawnder adferol a gwerthuso ffyrdd newydd i hyrwyddo cyfiawnder a lles pobl hŷn sydd wedi dioddef cam-drin yn eu cartrefi eu hunain.

Bydd y prosiect yn gweithredu o fewn gweithdrefnau a mesurau diogelu Gwasanaethau Cymdeithasol sy’n bodoli eisoes gan gynnig dull gweithredu newydd i’r rheini sy’n dymuno archwilio datrysiad mwy adferol i’w sefyllfa.

Pam fod angen Dewis

Dywedodd yr Athro John Williams, Pennaeth Adran y Gyfraith a Throseddeg Prifysgol Aberystwyth:

 “Mae ein hymchwil cynharach yn dangos bod pobl hŷn sydd wedi cael eu cam-drin yn dymuno dau beth.

Yn gyntaf, maen nhw am weld y cam-drin yn dod i ben.

Yn ail maen nhw am gael cyfiawnder.

Yn aml mae ystyr cyfiawnder yn aneglur. Nid yw o reidrwydd yn golygu achos troseddol. Mae angen opsiynau cyfiawnder eraill sy’n sicrhau bod y cam-drin yn dod i ben ac yn sicrhau ymdeimlad i’r person hŷn fod cyfiawnder wedi’i weinyddu.”

  • Yn aml dyw llawer o bobl hŷn sy’n cael eu cam-drin yn eu cartref ddim yn gwybod sut i ddod o hyd i’r cymorth a’r gefnogaeth sydd ar gael iddyn nhw
  • Mae llawer yn awyddus i beidio â chysylltu â’r heddlu neu erlyn rhywun drwy achos llys sifil – felly does dim datrysiad arall ar gael iddyn nhw a does neb yn cymryd eu hachos
    • Mae’r math hwn o gam-drin pobl hŷn yn gymhleth iawn, gydag aelod o’r teulu’n aml yn gwneud y cam-drin, a lle gallai’r person hŷn fod yn anfodlon mynd ati i wneud unrhyw beth i atal y cam-drin am y byddai hynny’n gosod straen ar y teulu ehangach, ac arwain o  bosibl at dorri’r berthynas deuluol a thrwy hynny ei amddifadu o gefnogaeth y teulu ehangach.
    • Felly mae angen opsiynau a datrysiadau newydd, sy’n adlewyrchu anghenion yr unigolyn sy’n cael ei gam-drin ac sydd wedi’u teilwra’n fwy i’r gwasanaethau lleol sydd ar gael yn eu hardal

Yr hyn mae Dewis yn ei gynnig:

  • Bydd Dewis yn gweithio gyda phobl hŷn, cymunedau lleol a gweithwyr proffesiynol  mewn dwy ardal beilot (Sir Gaerfyrddin a Chaerdydd) i gynllunio a phrofi dulliau adferol fydd yn cynnig camau gweithredu a gytunir gyda’r person hŷn, ei deulu a’r sawl sy’n gwneud y cam-drin, sydd wedi’u cynllunio i ddod â’r cam-drin i ben.
  • Bydd pobl hŷn yn cael eu cynnwys o’r dechrau ym mhob trafodaeth a phenderfyniad am y modd gorau i weithredu ac yn cael eu grymuso o ganlyniad i’r ymwneud hwn.
  • Bydd staff prosiect cymwysedig sydd wedi’u hyfforddi’n hwyluso cyfarfodydd rhwng y person hŷn, y troseddwr honedig ac aelodau eraill o’r teulu i gytuno ar y ffordd orau i ddatrys y sefyllfa a dod â’r cam-drin i ben.

Dywedodd Sarah Wydall, Uwch Gymrawd Ymchwil ym Mhrifysgol Aberystwyth;

“Mae’r prosiect hwn yn mynd i’r afael â methiant y gweithdrefnau cyfredol i ddarparu ymdeimlad o gyfiawnder i bobl sydd wedi cael eu cam-drin a sicrwydd na fydd y cam-drin yn parhau. Mae’n hynod o arloesol ei agwedd, yn enwedig drwy gynnwys dioddefwyr ac integreiddio ymchwil ac ymarfer. Er mai yng Nghymru y mae wedi’i leoli, bydd canfyddiadau’r prosiect yn arwyddocaol yn rhyngwladol.”